Brief aan Kleinboer oor Nietzsche en Wagner

Ek slaan so pas iets na op Google oor die Duitse filosoof Nietzsche en daar spring ‘n brief wat ek twee jaar gelede (27 November 2007) geskryf het uit! Indien enigiemand belangstel:

nietzscheKleinboer, jy is heeltemal korrek dat Nietzsche aanvanklik as jeugdige gaande was oor Richard Wagner, maar agterna in sy boek Der Fall Wagner weer sy afkeer van sy musiek uitgespreek het.

Op 27 Oktober 1868 skryf Nietzsche in ‘n brief aan Erwin Rohde, nadat hy ‘n orkesuitvoering van die ouverture van Die Meistersinger von Nürnberg, asook die voorspel tot Tristan en Isolde gehoor het: “Ek kan my nie daartoe bring om ‘n kritiese afstand teenoor dié musiek te handhaaf nie. Dit stuur ‘n rilling deur elke vesel, elke senuwee van my en vir ‘n lang tyd het ek nie so ‘n gevoel van verrukking ervaar as wat Die Meistersinger my gegee het nie.”

Skaars twee weke later het Nietzsche deur bemiddeling van sy studentemaat, Windisch, vir Wagner in die Teaterkafee van Leipzig ontmoet. Wagner was op ‘n geheime besoek aan die stad waarvan die pers nie moes uitvind nie. Volgens Nietzsche was Wagner ‘n lewendige, vurige man wat met sy kwinkslae enige privaatbyeenkoms kon opkikker. Wagner het self klavier gespeel en dele van Die Meistersinger gesing.

In die daaropvolgende jaar (1869) is Nietzsche op die ouderdom van 24 aangestel as professor van filologie in Basel. Wagner was self op dié stadium in Switserland woonagtig te Tribschen, ‘n pragtige villa tussen die Lucernemeer en die Pilatusberg. Hoewel Wagner reeds 56 jaar oud was, het hy saam met die 31-jarige Cosima von Bülow, die tweede van Franz Liszt se buite-egtelike by die hertogin Marie d’Agnault, gewoon. Sy was sedert 1863 sy minnares. Op Saterdag 15 Mei het Nietzsche die huis ongenooid aangedoen, maar Wagner kon hom nie onmiddellik ontvang nie en het hom uitgenooi om op die Maandag terug te keer. Sy ervaring van Wagner en Cosima in die herehuis met skilderye en twee borsbeelde, een van Wagner en een van Ludwig II, het ‘n onuitwisbare indruk op hom gemaak. In ‘n brief het hy Wagner as “die geestelike erfgenaam van Schopenhauer” beskryf.

Nietzsche se eerste boek wat baie goed ontvang sou word, Die Geburt der Tragödie, is grotendeels geïnspireer deur sy bewondering vir Wagner se operas. Maar van die begin af was daar ‘n verskil in siening tussen hulle wat eers later op die spits gedryf sou word. Terwyl Nietzsche die voortreflikheid van die verhewe individu oftewel “Übermensch” besing het, was Wagner daarvan oortuig dat die individuele kunstenaar bloot die instrument was waardeur die genie van die volk gespreek het. Hierdie idee het Wagner in ‘n opstel “Das Kunstwerk der Zukunft” ontwikkel.

Soos wat Wagner se roem toegeneem het en veral met die geweldige publisiteit en openbare aanhang wat hy ná die opening van die Festspielhaus in Bayreuth te beurt geval het, het Nietzsche se houding verander en omgeslaan in vyandigheid. Van nou af was Wagner vir Nietzsche ‘n intellektuele en estetiese vyand wat bestry moes word.

Terloops, die Festspielhaus bestaan natuurlik vandag nog en slegs Wagner se operas word daar opgevoer. Kaartjies is jare vooruit bespreek en moeilik bekombaar. In die restaurant is alle disse op die spyskaart na Wagner-operas vernoem. Ek en Karin het in die laat tagtigjare een somer daar verby gery, stilgehou en die gebou bewonder, maar uiteraard was daar geen kaartjies beskikbaar nie.

Die subtitel van Der Fall Wagner is “Ein Musikanten-problem”, wat ook opgevolg word deur Nietzsche contra Wagner. Daarin verskyn selfs ‘n hoofstuk met die titel: “Wagner als Gefahr” waar hy onder andere beswaar maak teen die verhoogde gevoelswaarde van Wagner se musiek (juis dit wat hom aanvanklik betower het!). Volgens Nietzsche: “Das espressivo um jeden Preis und die Musik im Dienste, in der Sklaverei der Attitüde – das ist das Ende …”

Dis egter waar dat sowel Richard Wagner as Cosima nie van Jode gehou het nie; in Nietzsche se vroeë briewe is ook iets van die Wagners se anti-Joodse invloed te bespeur.

Leave a comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *